BİR ÇOCUĞUN GÖZÜNDEN ADALET

Merhaba dostlar…

Bu sohbetimizde küçük bir kız çocuğunun masum kalbine konuk oluyoruz. Belki de onun “adalet” kavramıyla ilk tanışmasına tanıklık ediyor, belki de okur olarak kendi iç dünyamızda adalet duygumuzu yeniden sorguluyoruz.

Harper Lee’nin 11 Temmuz 1960 tarihinde yayımlanan Bülbülü Öldürmek adlı eseri, aradan geçen onlarca yıla rağmen hâlâ aynı soruları sordurmayı başarıyor. Üstelik 1962 yılında aynı adla sinemaya uyarlanan film, sinema tarihinin en etkileyici yapımları arasında gösteriliyor.

Ancak kitaba geçmeden önce, adalet kavramı üzerine birkaç cümle kurmamız gerektiğini düşünüyorum.

Adalet, dünyanın direğidir.

Adaleti yalnızca hukukla açıklamaya çalışırsak bu kavramı eksik bırakmış oluruz. Adalet; mutluluk demektir, toplumsal dayanışma demektir, huzur demektir, emek demektir. Belki de bu yüzden “Adalet mülkün temelidir.” sözündeki mülk, mal varlığı anlamında değil; devleti, egemenliği ve toplumsal düzeni ifade eder.

Dostlar, son bir örnek verelim ve ardından kitabımıza dönelim.

Dini açıdan da adaletin ne kadar önemli olduğunu görüyoruz. İslam tarihindeki ilk hicret, Habeşistan’a (bugünkü Etiyopya) yapılmıştır. Peki neden Hristiyan bir hükümdarın ülkesi tercih edilmiştir?

Peygamber Efendimiz, “Orada ülkesinde hiç kimseye zulmedilmeyen bir hükümdar vardır.” buyurmuştur.

Çünkü Habeşistan Kralı Necaşi Ashame; dindar, bilgili ve adil bir hükümdardı. Onun adalet anlayışı, Müslümanların güven içinde yaşayabilmesine imkân sağlamış, hatta ikinci hicretin de önünü açmıştır.

İşte bu yüzden adalet, tek yönüyle anlatılabilecek bir kavram değildir.

⸻

Gelelim kitabımıza…

Kitabın özgün adı Mockingbird, yani Alaycı Kuştur.

Eğer bu romanı gerçekten anlamak istiyorsanız, yazarın neden kitabına bu kuşun adını verdiğini de araştırmanız gerekir.

Alaycı kuş; çevresindeki kuşların, hayvanların hatta mekanik seslerin bile taklidini yapabilen ilginç bir kuştur.

Peki Türkçeye neden Bülbülü Öldürmek olarak çevrilmiştir?

Çünkü alaycı kuş ülkemizde bilinmez. Çevirmenler, onun yerine kültürümüzde karşılığı olan bülbülü tercih etmişlerdir. Her iki kuşun ortak özelliği ise masumiyetleridir. Hiçbiri ekinlere zarar vermez; yalnızca güzel sesleriyle insanlara neşe verir.

Romanın temel sembolü de tam olarak budur:

Masumiyet.

Ve insan ister istemez şu soruyu soruyor:

Masum olduğunuzu kanıtlayabilmek için adaletin var olması gerekmez mi?

⸻

Romanın küçük kahramanı Scout’tur. Ağabeyi Jem ve babası Atticus Finch ile birlikte, yoksulluğun ve ırkçılığın derinden hissedildiği Maycomb kasabasında yaşamaktadır.

Atticus Finch, saygın bir avukattır.

Fakat onu farklı kılan yalnızca mesleği değildir.

O, adaletin sadece mahkeme salonlarında aranacak bir kavram olmadığını bilen; çocuklarına daha küçük yaşlardan itibaren vicdanı, merhameti, saygıyı ve önyargısız yaşamayı öğretmeye çalışan örnek bir babadır.

Yaşadığı toplum siyahilere karşı büyük bir ayrımcılık içindeyken, toplumun değil doğrunun yanında durmayı seçer.

Haksız yere tecavüzle suçlanan siyahi Tom Robinson’un avukatlığını üstlenir.

Kasabanın kendisine ve ailesine sırt çevireceğini bilmesine rağmen geri adım atmaz.

Çünkü onun için önemli olan çoğunluğun ne düşündüğü değil, vicdanının ne söylediğidir.

Nitekim romandaki şu cümle Atticus’u en güzel şekilde anlatır:

“Çoğunluğa bağlı olmayan tek şey insanın vicdanıdır.”

⸻

Toplumdaki ırkçılığın ulaştığı noktayı ise şu unutulmaz cümlede görüyoruz:

“İstediğin kadar saksağan vurabilirsin ama unutma; bülbülü öldürmek günahtır.”

Bülbül burada masumiyeti temsil eder.

Roman boyunca aslında öldürülen yalnızca bir insanın umudu değil, adalet duygusudur.

⸻

Peki siyahi toplum nasıldır?

Roman bize onların tek tip bir duygu dünyasına sahip olmadığını gösteriyor.

Korku…

Mesafe…

Minnet…

Ve zaman zaman öfke…

Bu duyguların ortak noktası ise adalete olan güvensizliktir.

Çünkü bilirler ki yargılanan yalnızca insanlar değildir; çoğu zaman ten renkleridir.

Romanın en etkileyici bölümlerinden biri de Scout ve Jem’in siyahi aşçılarının onları kendi kiliselerine götürdüğü sahnedir.

Bir kadın buna sert tepki gösterir.

Beyaz çocukların siyahilerin güvenli alanına girmesini istemez.

Siyahi aşçı ise arkadaşına yalnızca şu soruyu sorar:

“Tanrı aynı Tanrı, öyle değil mi?”

Bu cümlede yılların biriktirdiği kırgınlığı, dışlanmışlığı ve yine de insan kalabilme çabasını görmek mümkündür.

Buna rağmen cemaatin büyük bölümü çocukları sevgiyle karşılar.

Aslında bu saygının temelinde Atticus Finch’e duydukları güven vardır.

Yoksulluklarını kiliselerinden, zenginliklerini ise birbirlerine duydukları sadakatten anlarız.

⸻

Roman, 1930’lu yıllarda Amerika’nın güneyindeki kurgusal Maycomb kasabasında geçiyor olsa da anlattıkları evrenseldir.

Bugün kendi ülkemize baktığımızda ten rengi üzerinden ayrımcılık yaşamıyor olabiliriz.

Ama başka sebeplerle yaşadığımız adaletsizlikleri de ne yazık ki unutamıyoruz.

Ahmed Arif’in şu sözü bu noktada insanın zihninde uzun süre yankılanıyor:

“Kanun yalnız biz fukaralar için var. O da cezalandırırken sade!”

Bu arada gazeteci-yazar Çağla Şahin tarafından kaleme alınan Ahmed Arif – Onuru Ağlatan Şair adlı kitabı gönül rahatlığıyla tavsiye ederim. Ahmed Arif’in yaşamına ve mücadelesine farklı bir pencereden bakmak isteyenler için kıymetli bir çalışma. Aynı şekilde, Çağla Şahin’in ikinci kitabı Cemal Süreya – Sürgünü de okumanızı isterim.

⸻

Evet dostlar…

Adalet; yalnızca mahkeme salonlarında aranan bir kavram değildir.

Vicdanda başlar, hayata yayılır.

Bu yüzden adaleti ne birkaç sayfaya sığdırmak mümkündür ne de birkaç cümleyle anlatmak.

1962 yapımı siyah-beyaz filmi ise, aradan geçen onlarca yıla rağmen hâlâ sinema tarihinin en etkileyici mahkeme sahnelerinden birine sahiptir.

Filmde geçen şu sözler, romanın ruhunu özetler:

“Ben mahkemelerimizin ve jüri sistemimizin dürüstlüğüne inandığım için bir idealist değilim. Bu benim için bir ideal değildir; yaşayan, işleyen bir gerçektir.”

“Mahkemelerimizin huzurunda tüm insanlar eşittir.”

“Başka insanların yüzüne bakabilmek için önce kendi yüzüne bakabilmelisin. Çoğunluğa bağlı olmayan tek şey insanın vicdanıdır.”

Belki de bu yüzden Bülbülü Öldürmek, yalnızca bir roman değildir.

Her okunuşunda bize aynı soruyu yeniden sorduran güçlü bir vicdan muhasebesidir:

Gerçekten herkes adalet karşısında eşit mi?

Hoşça kalın…